Türkiye’de öğretmen planlaması ve öğretmenin güçlenmesine odaklanan bu politika notu hazırlanmadan önce mevcut duruma ilişkin bir analiz yapıldı. 24-25 Ocak 2020 tarihlerinde MEB, sivil toplum ve akademiden 18 kişinin katıldığı bir çalıştay düzenlenerek mevcut durum analizi üzerinden tartışma yürütüldü, sorunlar ve çözüm önerileri ele alındı. Çalıştayın çıktıları analiz edilerek politika notunun hazırlığında kullanıldı. Çalıştayın yanı sıra bire bir görüşmelerle sekiz uzman ve akademisyenin görüşüne başvuruldu. Politika notunun taslağı çalıştay katılımcılarıyla paylaşılarak onlardan alınan görüşler doğrultusunda politika notu son haline getirildi.
Politika Notu Hakkında Genel Bilgi
Bu politika notunda iki alana odaklanılıyor: işgücü bağlamında öğretmen planlaması ve öğretmenin güçlenmesi. Öğretmen politikaları bu iki alanla sınırlı değilse de, bu çalışma kapsamında sınırlamaya gidilerek belirlenen alanlarda derinlikli bir tartışma yürütmek amaçlandı.
Öğretmen Planlaması
Öğretmen sayısı giderek artsa da öğretmen açığı kapanmıyor.
- Son 10 yılın verilerine göre her yıl ortalama 42 bin öğretmenin ilk ataması yapılıyor.
- Son 10 yılda öğretmen sayısı resmi kurumlarda %44, özel kurumlarda ise %244 arttı.
- 2019-20 eğitim-öğretim yılında toplam öğretmen sayısı 1.117.686. (Resmi: 942.936, Özel: 174.750)
- MEB bütçesinin %72,9’u personel giderlerine ayrılıyor.
- Nisan 2020’ye ait verilere göre net öğretmen ihtiyacı 74.836.
2019 yılına ilişkin Sayıştay Başkanlığı verilerine göre Türkiye genelinde 45.141 öğretmen norm kadro fazlası durumunda.
Öğretmen olmak isteyenlerin sayısı ihtiyacın üzerinde
- 2019 yılında 285.674 kişi KPSS kapsamındaki Öğretmenlik Alan Bilgisi Testi’ne (ÖABT) girdi.
- 2017 yılına ilişkin ÖSYM verilerine ÖABT’ye giren adayların %47’si fen-edebiyat fakültesi mezunuydu. Toplam 91 öğretmenlik alanı içinde 83’ünde fen-edebiyat fakülteleri ağırlıkta olmak üzere diğer fakültelerden mezun olan kişiler de pedagojik formasyon sertifika programını tamamlayarak eğitim fakültesi mezunları gibi öğretmen olabiliyorlar.
Temmuz 2020’de Öğretmenlik Alanları, Atama ve Ders Okutma Esasları’nda değişiklik yapıldı. Böylece pedagojik formasyon sertifika programının yerini MEB ve YÖK işbirliğinde düzenlenen Öğretmenlik Meslek Bilgisi Tezsiz Yüksek Lisans Programı aldı.*
Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı’nın hazırladığı Öğretmenlik Alanları, Atama ve Ders Okutma Esasları Madde 4’te “Pedagojik Formasyon: Öğretmenlik Meslek Bilgisi Tezsiz Yüksek Lisans Programı” olarak tanımlandı.
Öğretmenlerin ortalama hizmet yılı ilden ile önemli ölçüde değişiyor.
2019 yılına ilişkin verilere göre Türkiye genelinde öğretmenlerin ortalama hizmet süresi 12,9 yıl. Bu süre,
- Şırnak’ta 2,4, Hakkari’de 2,6, Ağrı’da 3,7 yıldır (en düşük üç il).
- İzmir’de bu süre 16,9, Aydın’da 16,5, Yalova’da 16,1 yıldır (en yüksek üç il).
İller arası dengesizlikte geçmiş yıllara göre az da olsa bir düzelme söz konusu.
İllere göre öğretmenlerin ortalama hizmet yılları
Ekim 2016’dan bu yana öğretmen ilk atamaları sözleşmeli olarak yapılıyor. 2019’da yapılan bir güncellemeyle sözleşmeli öğretmenler, ilk atandıkları kurumda 4 yıl (3 yıl sözleşmeli, 1 yıl da kadroya atandıktan sonra olmak üzere) kalmak zorundalar*.
Sözleşmeli öğretmenlerin atamaları 652 sayılı KHK’nın Ek 4. Maddesine göre düzenleniyor.
2015-2017 arasındaki verilere bakıldığında Türkiye’de görev yerinden ayrılan öğretmenlerin dörtte biri Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nden ayrılmış ve ayrılan öğretmenlerin çoğu Marmara, İç Anadolu ve Ege bölgelerine gitmiştir.*
İsteğe bağlı yer değiştirme talepleri sonucu gerçekleşen atamalar Millî Eğitim Bakanlığı Öğretmen Atama ve Yer Deği̇şti̇rme Yönetmeli̇ği̇ ve Devlet Memurlarinin Yer Deği̇şti̇rme Sureti̇yle Atanmalarina İli̇şki̇n Yönetmeli̇k doğrultusunda boş öğretmen norm kadrosu ve hizmet puanı üstünlüğü göz önünde bulundurularak yılda bir kere yapılıyor.
2023 Eğitim Vizyonu’nda “Elverişsiz koşullarda görev yapan öğretmenlerimiz ve yöneticilerimiz için teşvik mekanizması” kurulması öngörülüyor.*
İsteğe bağlı yer değiştirme talepleri sonucu gerçekleşen atamalar Millî Eğitim Bakanlığı Öğretmen Atama ve Yer Deği̇şti̇rme Yönetmeli̇ği̇ ve Devlet Memurlarinin Yer Deği̇şti̇rme Sureti̇yle Atanmalarina İli̇şki̇n Yönetmeli̇k doğrultusunda boş öğretmen norm kadrosu ve hizmet puanı üstünlüğü göz önünde bulundurularak yılda bir kere yapılıyor.
Öğretmenin İyi Olma Hali:
Öğretmenin iyi olma hali öğretmenin işinde kendini nasıl hissettiği ve nasıl görev yaptığı ile ilgilidir. Bilişsel, psikolojik, fiziksel ve sosyal öğelerden oluşur, bağlamdan etkilenir ve birçok yönden eğitim süreç ve çıktılarını etkiler.
(Kaynak: http://bit.ly/2rXIW5w , Eğitim İzleme Raporu 2019 | Öğretmenler)
Öğretmen Planlaması Alanına Yönelik Öneriler
Öğretmenin Güçlenmesi
Uluslararası Öğretme ve Öğrenme Araştırması (Teaching and Learning International Survey – TALIS) 2018 bulgularına göre, Türkiye’deki ortaokul öğretmenlerinin %93,6’sı, okul müdürlerinin ise %96,3’ü TALIS uygulamasından önceki 12 ayda en az bir mesleki gelişim etkinliğine katıldığını belirtiyor.
Mevcut durumda MEB tarafından yürütülen ve planlanan mesleki gelişime yönelik çalışmalar
- Mevcut durumda MEB tarafından yürütülen ve planlanan mesleki gelişime yönelik çalışmalar
- Mesleki gelişim programlar
- Öğretmen Akademileri (Öğretmen Akademileri’nin 2021 itibarıyla yaşama geçmesi beklenen Öğretmen Destek Merkezleri’yle birleşmesi planlanıyor.)
- Okul Temelli Mesleki Gelişim (OTGM) (Okulun ve öğretmenin güçlenmesini bir arada ele alan bir yaklaşım olarak OTMG çalışmaları 2005 yılında başlatıldı, pilot çalışmalar yürütüldü ancak model yaygınlaşmadı.)
2023 Eğitim Vizyonu’nda “Öğretmenlik Mesleği Uzmanlık Programı” aracılığıyla öğretmenlerin çeşitli uzmanlıklar temelinde kariyerlerini biçimlendireceği bir model öngörülüyor.
Öğretmenin mesleki güçlenmesinde kilit kavramlar
- Öğretmenin özne olması
- Öğretmenin özerkliği
- Meslektaşlar asarı işbirliği dayanışma
- Sizil toplumla işbirliği
- Okul temelli mesleki gelişim
- Yerel koşullara özgü ihtiyaçlar
- Özne Olan Öğretmen
Öğretim pratiklerini iyileştirmek, kendi mesleki öğrenme deneyimini yönlendirmek, mesleki kimliğini oluşturmak, biçimlendirmek veya dönüştürmek, dayanışmaya dayanan işbirliği çevresinde kendisinin ve meslektaşlarının öğrenmesine katkıda bulunmak için bilerek ve isteyerek eyleme geçen öğretmen.(Kaynak: Eğitim İzleme Raporu 2019 | Öğretmenler)
